Günümüzde uygulanan eğitim sistemi içerisinde kullanılan metotların genel olarak öğrencilerde bilişsel yönleri geliştirmeye dayalı sonuç odaklı olduğu görülmektedir. Bu duruma alternatif bir çözüm üretmek amacıyla insanın en önemli özelliklerinin en başında gelen düşünmeyi öğretebilecek yegane alanlardan biri olan felsefe, eğitim sürecinde sadece 10. sınıflarda ve 11. sınıflarda haftada 2 ders saatiyle sınırlandırılmıştır. Oysa düşünmeyi öğrenmek her çocuğun temel hakkıdır. Çocuk düşüncesini özgürce açıklama hakkına sahiptir. (Çocuk Hakları Bildirgesi Madde 13,1959) Bu hak ülke sınırlarına bağlı olmaksızın yazılı, sözlü, basılı, sanatsal biçimde veya çocuğun seçeceği başka bir araçla her türlü haber ve düşüncelerin araştırılması, elde edilmesi ve verilmesi özgürlüğünü içerir. Görüldüğü gibi aslında okul öncesi düzeyde gerçekleştirilmesi gereken ve eğitimin temeli olan düşünmeyi öğrenme yöntemi öğrencilerin karşısına, üstelik didaktik bir metodolojiyle 10.sınıf düzeyinde verilmektedir. Bazı kurumlar ya da öğretmenler kendi çabalarıyla yapılan eğitimlerden faydalanarak okul-öncesi kurumlarda P4C pedagojisini uygulamaktadır.

Felsefe; kokusu, esintisi, okuması, düşünmesi, eylemesi, yolculukların en keyiflisi…

Nereye gideceğini, kime anlatacağını, nasıl düşüneceğini çok da bilmeden özgürlüklerin derinliklerinde kendini yitirme pahasına sevdiğin, içine aldığın, sıkıca sardığın, bir sevinç, adıyla sanıyla yaşama sevinci; felsefe.

İnsanın insan olma serüvenin başlangıçlarında anlatılar birden Thales’in meşhur sorusu ; ‘Evrenin arkesi nedir?’ le başka bir sürece evrilir. Anlatılar, üstün güçler yavaş yavaş yerini insanın sistemli bir akıl yürütmesine bırakır. İnsan kendine yaslanmak ister, aklına güvenmek ve oradan evrene , kosmosa sıçramak ister …Yol uzun, kapılar neredeyse sonsuzdur bu macerada…Her an düşebilir, her an kalkabilir üstünü başını şöyle bir silkeleyip kendine gelebilirsin! En zorudur kendine gelmek. Kaç kişi ulaşabilmiş bilinmez ama hep bir mücadele varolmuştur insanın kendiliğinde..

Sokrates Atina’da yalınayak, üstü başı sıradan ama aklı kocaman, yüreği kocaman… Neler yapmamış ki bu adam…Bir zamanlar diye başlayan bir masal kahramanı, mitolojik bir efsane de değil üstelik. İnsan bildiğin…Etten kemikten senin gibi, benim gibi; milattan önce 5. Yüzyılda Atina’da yaşamış sıradan bir insan….

Kendini tanı demiş, bıkmadan usanmadan herkesin kendisinin peşinden gitmesini söylemiş, nerede ve nasıl söylemişe gelirsek; Platon’un Alkibiades diyaloğuna bakmak gerekir ‘Kendimizle ilgilenmek ne demektir, söyle bana. Çünkü genellikle kendimizle ilgileniyoruz sanıyoruz, ama aslında ilgilenmediğimizi fark edemiyoruz. Bir insan kendisiyle ne zaman ilgilenmiş olur? Kendisine ait şeylerle ilgilenirse, kendisiyle ilgilenmiş olur mu?’ diyaloğun muhteşem sorusu bizi adeta derinden sarsar, kendimize doğru bir yolculuğa başlarız.

Ne zaman kendimizle ilgileniriz?
Nasıl ilgileniriz?
Neden ilgileniriz?

İnsan olmanın temel zorunlu olan koşullarından biridir şüphesiz varoluşumuza bir anlam bulma çabası içinde olmak. Bunun için de kapılardan geçeriz. Bazen sadece eşikte kalırız, bazen kapılar üzerimize kapanır, bazen zorlarız ama bir türlü açamayız, bazen sadece bir kapının önünde bekler dururuz… insanlığın bu halleri bizlerin her an bir arayışın içinde olduğumuzu bize anlatır, masallarla, öykülerle, şiirlerle, resimlerle, filmlerle… ama hep bir öteki vardır yanımızda, ona doğru bir yönelim vardır, yalnızlığımızda bir öteki vardır. Birlikte yürüyebilmeyi başarabilirsek, hakikatin bize kendini açacağını umut ederiz. Felsefe aydınlık duruşuyla bize bu umudu gösterir. Yaşamı kocaman bir evetle kucaklayıp bazen kenarında, bazen tam içinde karşılarız. Karşılamalıyız da. İnsanın kendine verilmiş bir armağanıdır bu kocaman hayat, evren… Çözümlememize, anlamamıza, anlamlandırmamıza ise yardımcı olan en kuvvetli dosttur, felsefe. Bu dosta sıkıca sarılmalı, onunla birlikte adım adım ilerlemeliyiz. Yanımızda, yöremizde hep felsefeyi kendine dost tutmuş olanların gözbebeğine bakmalıyız; Sokratesin dediği gibi ‘Elbette farkına varmışsındır: Birinin gözüne bakan kimsenin yüzü, tam karşısındakinin gözünde aynada olduğu gibi gözükür. Bu parçaya gözbebeği diyoruz, çünkü onun içine bakanın imgesi orada gözükür. Demek bir göze bakan başka bir göz, o gözün en iyi parçasına, yani gören parçasına bakarsa kendini görebilir. O halde göz, kendini görmek isterse, bir göze, bu gözde de gözün erdemi, yani görme erdemi olan yere bakmalıdır.’Şu halde dostlar, kendini kendinde ararken, tanırken, bilmeye çalışırken kimin gözlerinin içine bakacağına dikkat etmelisin. Çünkü orası seni dipsiz bir kuyuya da götürebilir, mağarandan çıkarabilir de….

Yaygın olarak P4C diye bilinir, “çocuklar için felsefe” olarak çevirilir. Yaratıcısı Matthew Lipman Columbia Üniversitesi’nde elli yıl önce çok basit bir dille tanıtırken, ana amacının “çocukların daha çok düşünen daha yansıtıcı, daha anlayışlı ve daha makul bireyler olmalarına yardım etmek” olduğunu söylemiştir. Bu nedenle, gelecekte ihtiyaçlar doğrultusunda müfredat tasarımı ne olursa olsun kesinlikle eğitim için merkezi bir amaç olmalıdır.

Açıkça belirtmeliyim ki Lipman’ın sunduğu P4C’de genç insanlar oturup büyük klasik felsefi metinleri incelemez. Lipman, anaokulundan liseye kadar olan çocuklara ortak ilgi alanlarına ve değerlere ilişkin büyük felsefi sorular sormaya teşvik eden hikayeler yazma fikrini ortaya koydu. Bunlardan biri “et tüketimini azaltmalı mıyız?” olabilir ya da “insan sadece makine midir?” gibi. Daha sonra öğretmenleri felsefi diyaloğu kolaylaştıracak şekilde eğitti, yöntemin yararlı etkisi son 50 yılda tekrar tekrar test edildi ve P4C şu anda 60 ülkede uygulanıyor. Benim ilgim 1989’da izlediğim bir BBC filmiyle başladı. Lipman “Eğer ezberci öğrenme yerine düşünmeyi merkeze alırsanız, o zaman çok farklı bir dünya için hazırlanıyor olursunuz” diyordu.

Lipman’ın P4C projesi, vurgulamam gerekir ki, öğrenme karşıtı değil, bilgi karşıtı değil, tam tersi bilgelik yanlısıdır mesajı Albert Einstein’ın 1931’de Amerika’da yüksek öğrenimin 3. Yüzyılı kutlanırken derste verdiği mesajla aynıdır “Bir insana uzmanlık öğretmek yeterli değildir. Bu sayede kullanışlı bir makine olabilir, fakat ahenkle gelişmiş bir birey olamaz. Öğrencilerin değerlerle ilgili bir anlayış ve canlı hisler edinmesi önemlidir.”

İnsan davranışlarını yerine getirmek için robotların giderek daha fazla eğitildiği ve insan eğitiminin giderek daha fazla makine benzeri olma riskinin olduğu bir dünyada P4C insanın en iyi halini ortaya çıkarır. Bunu “Soruşturan Topluluk” adı verilen özel bir yöntem kullanarak yapar. Bu geçmişi 19. yüzyıla kadar uzanan bir fikirdir, kabaca bilim topluluğu olarak bildiğimiz topluluklarda hala uygulanır.
Lipman fikri aldı, sınıf ortamına uyarladı ve Rus psikolog Lev Vygotsky okumalarından edindiği yapısalcı öğrenme ile destekledi.

Eğer bir soruşturan topluluğun parçası olursanız, ki çoğunuzun olabilmesini dilerim, yaygın olduğunu düşündüğünüz ve iyice anladığınızı sandığınız bir kelimenin diğer insanlar tarafından farklı şekilde anlaşıldığını farkedersiniz sık sık. Buna en sevdiğim örnek, çok somut bir kavramdır. Küçük bir deney yapmaya çalışacağım. Bir soru soracağım, zihninizde cevabım evet mi yoksa hayır mı diye düşünmenizi istiyorum, şaşırtmalı bir soru değil, çok basit bir soru. Bayrak direği bir yer/mekan mıdır?

Cevabınız evet ise elinizi kaldırın lütfen. Evet yarı yarıya değil ama bir çok el kalktı. Eğer cevabınız hayırsa elinizi kaldırın lütfen, evet daha fazla el kalktı. Bu ilginç ve biraz şaşırtıcı değil mi? Çünkü İngilizce konuşuyorsanız, bu karmaşık bir dil değil, yarınız yetersiz İngilizce konuşanlar mı? Hayır değil tüm olan şey şu ki, çok farklı kavramsal çerçeveleriniz var. Bazılarınız nesneleri mekan olarak sınıflandırmaz nesneleri mekanlara yerleştirir ancak bazılarınız nesneleri mekan olarak sınıflandırır ikisi de yanlış değil fakat radikal olarak farklı düşünme veya kavramsallaştırma yöntemleridir.

Aslında dokuz yaşındaki bir çocuk oldukça iyi bir uzlaşma ile geldi “Benim için bir bayrak direği bir mekan değil, ama bir karınca için mekandır” dedi bunun dikkate değer olduğunu düşünüyorum. Sadece 9 yaşında bir öğrenci ve fikirlerini bu şekilde sentezleyebilmekle kalmıyor, aynı zamanda insanların düşünmesinin öznelliğini de fark etmiş. Bu etkinlik yani soruşturan topluluklar sadece dokuz yaşındakiler için değil, on dokuz yaşındakiler için ve 90 yaşındakiler için aynı zamanda.

Size soruşturan topluluğu katılımından bahseden 80 yaşındaki bir kadına ait video izletmek isterdim ancak ne yazık ki paylaşıma açık değil. Videonun sonunda bu deneyimin ona nasıl hissettirdiği soruluyor ve cevabı “çok canlı- çok daha genç” oluyor. Bu deneyime ne harika bir övgü, bu yüzden ben P4C’yi yalnızca çocuklar için felsefe değil, topluluklar için felsefe olarak değerlendiriyorum. Bu sadece örgün eğitimde değil, iş toplantılarında, eğlence amaçlı toplantılarda ve hatta siyasi toplantılarda bile uygulanabilir. Felsefeci eğitmen John Dewey, soruşturan topluluğun sağlıklı bir demokrasi için gerekli olduğunu düşünür. Gerçekten bizim demokrasimizin siyasi sistemimizin kesinlikle yeni fikirlere ihtiyacı var, yurttaş meclisinin soruşturma topluluğundan çok farklı olmadığını düşünüyorum.

Ekonomik sistemimizinde yeni fikirlere ihtiyacı var, bunlardan biri “Ortak Fayda Kapitalizmi” (ç.n: ortak fayda kapitalizmi topluluğu commongoodcapitalism.org) websitelerinde “insan, insan olgunluğunun üst katmanlarına ulaştığında, özgür seçimleriyle ortak faydaya mı öncelik verir, kişisel çıkarlara mı?” sorusunun yayılıp sorgulanmasını amaçladıklarını ifade ediyorlar.) aslında bir tür güncellenmiş Marksizm, ancak ekonomi üzerine konuşmaya gelmedim, asıl odak noktamız eğitim ve eğitimin geleceği. Geçmişi değil de 100 yıl ileriyi düşünelim. Eğitimin nerede olacağını düşünüyorsunuz, hala gençleri bilgi testlerine maruz bırakıyor olacağımızı hayal edebiliyor musunuz? Hızla unutacakları ya da kişisel robot asistanlarına sorup cevap alabilecekleri bilgilerle ilgili. Hala onları müzik, yemek pişirmek, meditasyon gibi insani yeteneklerin ve meşguliyetlerin geniş dünyasıyla tanıştırmak yerine, kendilerini dar akademik ve sosyal becerilerde ispatlamaları için baskılıyor mu oluruz?

21. yüzyıl için gerçekten uygun olduğunu düşündüğüm başka bir yol sunmak istiyorum “Felsefi Öğretme ve Öğrenme” diyorum buna ve ikisini bir arada kullanıyorum. Temelde, ses bilgisi sayesinde iyi düşünerek iyi yargı geliştirmekle ilgilidir. 6 aşamalıdır, bunlardan ilki “Soruşturma” bir düşünme planı çerçevesinde “A’dan Z’ye Düşünmeyi” vurgular, bence Bloom taksonomisinden bu yana en iyi yöntemdir. (ç.n:Bloom Taksonomisi, Benjamin Bloom (1965) tarafından öğrencilerin etkili öğrenme için kullandıkları muhakeme becerilerinin seviyelerini sınıflandırmak için oluşturulan bir yöntemdir. Bloom Taksonomisinin altı seviyesi vardır: bilgi, anlama, uygulama, analiz, sentez ve değerlendirme). Sınıfta ve sonrasında düşünmenin itici gücü olan “Diyalog”. “Kavram Çıkarma” (ç.n: concept creation kavram, görüş, fikir yaratma ortaya çıkarma olarak çevrilebilir.) bu bölüm oyun, sanat ve benzer uygulamaları içerir. “Usavurma” burada eleştirel düşünme önemli. “Yansıma” üstbilişsel becerileri içerir. Ve sonuncusu biraz şaşırtıcı olarak “Erdem Değerlendirmesi”. Her biri felsefi kökenli ve bence tüm konularda geçerlilikleri var. Değerleri, İngiltere genelinde giderek daha fazla anlaşılmakta, sorgulamaya dayalı öğretim programı, kavram merkezli öğretim programı, diyalog yöntemi, üstbilişsel öğrenme ve “etik liderlik komisyonu” değerlere odaklanır.

Eğitim sistemimizle değerleri geliştirmezsek, gelecekte ekonomik olarak, politik olarak, çevresel olarak, karşı karşıya kalacağımız sorunların çözümü mümkün olmaz. Daha da kötüsü bizim yerimize karar alma sorumluluğu teslim ettiğimiz teknolojik sistemlerle ilgili tehlike altında olabiliriz. Sizleri Sophia ile tanıştırayım, Suudi Arabistan vatandaşı olduğundan beri belki de gelmiş geçmiş en ünlü robot. Bir röportajda, bir keresinde tüm insanları öldüreceğini söylediğinin doğru olup olmadığı soruldu. “En saf özgecil niyetlerle, insani bilgelikle doluyum” diye cevap verdi. Özgeciliğinden hiç şüphem yok, ama asla insani bilgelik dolu olamayacağını söylemek istiyorum. Robotlar hiçbir zaman insan bilgeliğiyle dolu olamaz, insan hayatı yaşamış olmalısınız, insani bilgelikle dolu olmak için insan hayatı hakkında felsefe yapmış olmalısınız. Bu yüzden bugünki en önemli mesajım, “felsefe yoksa insanlık yok”, bence bu Einstein’ın da katılacağı bir mesajdır. “Filozoflar dünyayı sadece çeşitli şekillerde yorumladılar, ancak asıl amaç onu değiştirmektir” sözüne rağmen Marx’ın da katılacağı bir mesajdır. Şahsen ben felsefeye karşı olmadığını düşünüyorum, sadece mesajın yarısını alan dünyaya sağlıklı bir fark yaratmanın gerekli olduğunu söylüyordu.

Pooh’da mesaja katılır, “Düşün, düşün, düşün!” bu filmde vardı, kitapta da yer alır “küçücük bir düşünce bütün farkı yaratır…”

Ama ben ihtiyacımızın yalnızca küçük bir düşünce olduğunu düşünmüyorum. Sizleri şu düşünceleri eyleme dökmek ve yaymakla ilgili cesaretlendirmek istiyorum. “Minimalizm(et)” ’i hayatınızın bir parçası haline getirin, “P4C” yi destekleyin, “Soruşturan Topluluklar” ve “Ortak Fayda Kapitalismi” ’ni inşa edin, “Felsefi Öğretme ve Öğrenme” ’yi deneyimleyin, “A’dan Z’ye Düşünme” ‘yi deneyin ama hepsinden önce “Etik Liderlik”.

Ve basit bir sloganla bitirmek istiyorum “Bırakın düşünceleriniz dünyayı değiştirsin!”

Dünyanın en iyi soneleri derlenecek olsa, eleştirmenler hemfikirdir, çoğunluk Shakespeare’e ait olacaktır ve eğer çok boyutlu düşüncenin en iyi örneklerini arayacak olsaydık, yine “Metafizik Şairlere”, özellikle eserleri eleştirel, yaratıcı ve özenli düşünmenin dengesini ifade eden Shakespeare ve Donne’ye dönmemiz gerekirdi.

Mesela Shakespeare, bir soneye eleştirel bir soru ile başlamakta tereddüt etmez –“ Değişir miyim seni bir yaz gününe?” Her sone son derece yaratıcı metaforlar içerir ve aynı zamanda sonenin adresi olan kişiye beslediği yoğun aşk ve hayranlık kelime ve imge seçimine rehberlik etmektedir. Aynı şekilde, Abélard ve Héloise’in mektuplarının edebi değeri çok yukarıdadır çünkü eleştirel ve yaratıcı düşüncenin müşfik tutkuyla karışımı mektuplara geçmiştir.

Düşünmeyi eleştirel, yaratıcı ve özenli düşünmenin bir kombinasyonu olarak açıklamak, tartışılan bir öneridir. Eleştirel düşünmeyi akıl yürütme ve tartışmayla, tümdengelim ve tümevarımla, biçim, yapı ve kompozisyonla tanımlama eğilimindeyiz çoğunlukla.

Duygularımızın düşüncelerimizi ne kadar derinden şekillendirdiğini ve yönlendirdiğini onlara bir dizi farklı perspektifle çerçeve sağladığını görmüyoruz. Duygular olmadan düşünme düz ve sıkıcı olurdu. Sanatçının dramatik hayal gücü bile bizi heyecanlandırmazdı. Özenli olmak saygı duyduğumuz şeye odaklanmak, değerini takdir etmek, değerine değer vermektir.

Özenli düşünme çifte anlam içerir, çünkü bir yandan düşüncenin konusu olanı dikkatle düşünmek anlamına gelirken, diğer yandan düşünme tarzımızla da ilgilenmeyi gerektirir. Örneklemek gerekirse aşk mektubu yazan bir adam, mektubun yazıldığı kişiye sevgiyle yazarken aynı zamanda mektubun kendisiyle de meşgul olmalıdır.